Zaman Rölesi Nedir? Çeşitleri, Ayarı ve Bağlantı Şeması

Bir tabelanın akşam yanıp gece yarısı sönmesi, motorun yıldızdan üçgene doğru anda geçmesi veya merdiven lambasının bir süre sonra kendiliğinden kapanması aynı cihazın işidir. Zaman rölesi, bu tür işlemleri saat, süre veya güneşin konumuna göre otomatik yürüten kumanda elemanıdır. Bu rehberde zaman rölesinin ne olduğunu, çeşitlerini, bağlantı şemasını ve hangi senaryoda hangi tipin seçileceğini adım adım ele alıyoruz.

Öne Çıkan Bilgiler: Zaman rölesi, ayarlanan süre veya zaman programına göre kontaklarını açıp kapatan bir kumanda elemanıdır. Çekmede gecikmeli, bırakmada gecikmeli (ters), flaşör, yıldız-üçgen, dijital ve astronomik olmak üzere temel tipleri vardır. Astronomik zaman rölesi, gün doğumu ve gün batımı saatlerini coğrafi koordinattan hesaplar; fotosel gibi ışık sensörüne ihtiyaç duymaz. Besleme A1-A2 uçlarına bağlanır; yük anahtarlaması 15-16-18 numaralı enversör kontak üzerinden yapılır. Yüksek akımlı yüklerde zaman rölesi yükü doğrudan değil, bir kontaktör üzerinden sürer.

Zaman Rölesi Nedir?

Zaman rölesi (zaman ayarlı röle), enerji aldıktan sonra ayarlanan süreye veya programlanan saate göre kontak konumunu değiştiren bir kumanda cihazıdır. Sıradan bir röle bobin enerjilendiği anda çeker; zaman rölesi ise araya bilinçli bir gecikme veya zaman programı koyar. Bu sayede devreler elle müdahale olmadan, önceden belirlenen zamanlamayla açılıp kapanır.

Cihazın kendisi genellikle küçük akımlar anahtarlar; tipik kontak kapasitesi 8-16 A aralığındadır. Bu nedenle zaman rölesi çoğu uygulamada asıl yükü değil, yükü taşıyan kontaktörün bobinini kumanda eder. Kumanda devresi ile güç devresinin bu şekilde ayrılması hem cihaz ömrünü uzatır hem de pano güvenliğini artırır.

Zaman rölelerinin referans standardı TS EN 61812-1 ve uluslararası karşılığı IEC 61812-1’dir. Standart; zaman ayar aralığını, tekrarlama hassasiyetini, kontak dayanımını ve test koşullarını tanımlar. Türkiye’de bu ürün grubunun en bilinen yerli üreticilerinden biri, koruma ve kontrol röleleri portföyüyle Entes’tir.

---

Zaman Rölesi Ne İşe Yarar?

Zaman rölesinin temel görevi, zamana bağlı tekrar eden kumanda işlerini insandan bağımsız hale getirmektir. Elle unutulan bir tabela sabaha kadar yanar; zaman rölesi bu israfı programla keser. Sahada en sık karşılaşılan görevleri şöyle özetleyebiliriz:

• Aydınlatma otomasyonu: Tabela, vitrin, bahçe ve sokak aydınlatmasının belirli saatlerde veya gün batımında yakılıp söndürülmesi.

• Motor kumandası: Yıldız-üçgen kalkışta geçiş süresinin tutulması, pompaların sırayla devreye alınması, fanların gecikmeli durdurulması.

• Süreli çalıştırma: Merdiven otomatiği gibi, tetiklendikten sonra belirli süre çalışıp kendiliğinden kapanan devreler.

• Sinyalizasyon: Flaşör tipiyle ikaz lambalarının periyodik yakılıp söndürülmesi.

• Proses kontrolü: Isıtıcı, vana veya bant gibi elemanların ardışık ve süre bağımlı çalıştırıldığı endüstriyel adım devreleri.

Bu görevlerin ortak noktası şudur: anahtarlama kararı bir ölçüme değil, zamana dayanır. Karar akıma veya sıcaklığa göre veriliyorsa devreye termik röle gibi koruma elemanları girer; zamana göre veriliyorsa doğru cihaz zaman rölesidir.

---

Zaman Rölesi Çeşitleri

Zaman rölesi çeşitleri, kontağın süreye göre nasıl davrandığına ve zamanın nasıl belirlendiğine göre ayrılır. Aşağıdaki tablo temel tipleri ve tipik kullanım alanlarını özetler.

Piyasada bu tiplerin birden fazlasını tek gövdede toplayan çok fonksiyonlu modeller de yaygındır. Entes MCB-120 gibi çok fonksiyonlu dijital zaman röleleri; çekmede gecikme, bırakmada gecikme ve flaşör dahil onlarca çalışma modunu tek cihazdan seçtirir. Az sayıda farklı senaryonun bulunduğu panolarda bu yaklaşım stok çeşitliliğini azaltır.

---

Çekmede Gecikmeli ve Ters Zaman Rölesi Farkı

Bu iki tip en sık karıştırılan ikilidir; fark, gecikmenin hangi tarafta olduğudur. Çekmede gecikmeli (düz) zaman rölesinde A1-A2 uçlarına enerji verildiğinde süre saymaya başlar ve kontaklar ancak süre dolunca konum değiştirir. Örneğin iki pompanın aynı anda kalkıp şebekeyi zorlamaması için ikinci pompa 5 saniye gecikmeyle devreye alınır.

Ters zaman rölesi (bırakmada gecikmeli) ise tam tersi davranır. Enerji verildiğinde kontaklar anında çeker; süre, bırakma tarafında işler. Tetik kesildikten sonra röle ayarlanan süre boyunca çekili kalır ve süre dolunca kontakları bırakır. Merdiven otomatiği bu mantığın en bilinen örneğidir: butona basıldığında lamba hemen yanar, ayarlanan süre sonunda kendiliğinden söner.

Seçimde şu soruyu sorun: gecikme başlangıçta mı, bitişte mi gerekiyor? Yük geç devreye girecekse düz tip, geç devreden çıkacaksa ters tip doğru tercihtir. Entes MCB serisinde her iki fonksiyon da hem sabit fonksiyonlu hem çok fonksiyonlu modellerde bulunur.

---

Yıldız-Üçgen ve Flaşör Zaman Röleleri

Yıldız-üçgen zaman rölesi, asenkron motorların kalkış akımını düşürmek için kullanılan özel bir tiptir. Motor önce yıldız bağlantıda düşük akımla yol alır; röle, ayarlanan süre sonunda yıldız kontaktörünü bırakıp üçgen kontaktörünü çektirir. İki kontaktörün aynı anda çekmemesi için araya milisaniye mertebesinde bir ölü bekleme süresi konur. Entes SER-YU modelinde yıldız süresi 1-60 saniye, yıldızdan üçgene geçiş boşluğu 20-500 milisaniye aralığında ayarlanır.

Bu devrenin güç tarafını yıldız, üçgen ve ana kontaktör üçlüsü taşır; zaman rölesi yalnızca geçişin beyni olarak çalışır. Kontaktörlerin görev dağılımını ve kilitleme mantığını kontaktörün çalışma prensibini anlattığımız rehberde ayrıntılı bulabilirsiniz.

Flaşör zaman rölesi ise kontaklarını ayarlanan periyotla sürekli açıp kapatır. İkaz lambaları, çakar sinyaller ve dikkat çekmesi istenen uyarı devreleri tipik uygulamalardır. Entes EF-10 simetrik flaşör rölesi, 1-10 saniye aralığında eşit yanma ve sönme süreleriyle bu görevi üstlenir.

---

Dijital Zaman Rölesi ve Haftalık Zaman Saati

Dijital zaman rölesi, süreyi analog potansiyometre yerine LCD ekran ve menü üzerinden ayarlatan modeldir. Gerçek zamanlı saat içeren modeller gün ve saat bazlı program da yürütür; bu yüzden sahada “haftalık zaman saati” olarak da anılır. Analog modele göre iki belirgin avantajı vardır: ayar hassasiyeti yüksektir ve ayarlanan değer ekrandan doğrulanabilir.

Haftalık programlı modellerde her güne ayrı açma-kapama saatleri girilir. Örneğin bir vitrin aydınlatması hafta içi 19.00-23.00, hafta sonu 19.00-01.00 çalışacak şekilde programlanabilir. Entes MCB-50 dijital zaman saati; 32 program hafızası, günlük ve haftalık programlama ve tek veya çift röle çıkışı seçenekleriyle bu ihtiyaca yönelik tasarlanmıştır.

Çok fonksiyonlu tarafta Entes MCB-120, 0,1 saniyeden 9999 dakikaya uzanan geniş ayar aralığı ve LCD ekranıyla süre bazlı bütün temel fonksiyonları tek cihazda toplar. Elektrik kesintisinde program kaybını önlemek için dijital modellerde pil veya rezerv süre bulunur; ürün seçerken bu özelliğin varlığını mutlaka kontrol edin.

---

Astronomik Zaman Rölesi Nasıl Çalışır?

Astronomik zaman rölesi, gün doğumu ve gün batımı saatlerini sensörsüz olarak hesaplayan bir zaman rölesi tipidir. Cihaza kurulum sırasında bulunduğunuz konumun enlem ve boylam bilgisi ile tarih ve saat girilir. Röle, bu verilerden her günün güneş doğuş ve batış saatini kendisi hesaplar ve kontaklarını buna göre açıp kapatır.

Bu yaklaşımın en güçlü yanı mevsim takibidir. Kışın 17.30’da, yazın 20.30’da kararan bir bahçede sabit saatli program sürekli elle düzeltme ister; astronomik röle ise batış saatine her gün kendiliğinden uyum sağlar. Çoğu modelde batış ve doğuş saatine dakika bazında ofset eklenebilir; lambalar batıştan 15 dakika sonra yansın gibi ince ayarlar mümkündür.

Entes astronomik zaman rölesi ailesi DTR serisidir. DTR-10 tek röle çıkışlı temel modeldir; DTR-20 iki röle çıkışı ve 32 program hafızası sunar; DTR-20S varyantı RS-485 haberleşmesiyle uzaktan izlemeye açılır; DTR-25 ise seriyi iki çıkışlı ve 32 programlı güncel gövdede sürdürür. Kontak kapasitesi 16 A’dir; büyük aydınlatma grupları yine kontaktör üzerinden sürülür.

Astronomik Zaman Rölesinin Fotoselden Farkı

Fotosel röle, ortam ışığını bir sensörle gerçek zamanlı ölçer ve karanlıkta kontağını kapatır. Astronomik röle ise hiçbir şey ölçmez; saati hesapla bilir. Bu fark sahada davranışa doğrudan yansır:

• Yanlış tetikleme: Fotosel; araç farı, şimşek veya sensör önündeki gölgeyle gereksiz açma-kapama yapabilir. Astronomik röle bu etkilerden tamamen bağımsızdır.

• Bakım ihtiyacı: Fotoselin gözü kirlendikçe hassasiyeti bozulur ve periyodik temizlik ister. Astronomik rölede kirlenerek bozulacak bir sensör yoktur.

• Hava durumu: Çok bulutlu bir günde ortam erken kararır; fotosel bunu algılar, astronomik röle algılamaz. Erken kararmanın kritik olduğu yerlerde bu fark fotosel lehinedir.

• Montaj konumu: Fotoselin gökyüzünü gören bir dış noktaya monte edilmesi gerekir. Astronomik röle pano içinde kalır; dış cephe kablolaması gerektirmez.

Özetle bakım istemeyen, kararlı ve programlanabilir bir çözüm arıyorsanız astronomik tip öne çıkar. Işık seviyesine birebir tepki şartsa fotosel ya da iki cihazın birlikte kullanıldığı hibrit kurgular tercih edilir.

---

Zaman Rölesi Bağlantı Şeması

Zaman rölesi bağlantı şeması, tip fark etmeksizin aynı iskelet üzerine kurulur: besleme uçları, kontak uçları ve varsa tetik girişi. Terminal numaraları standarttır ve markadan bağımsız olarak aynı işlevi taşır.

• A1-A2 (besleme): Rölenin çalışma gerilimi bu uçlara uygulanır. Ürün etiketindeki gerilim aralığına (örneğin 24 V DC veya 230 V AC) uyulması zorunludur.

• 15-16-18 (enversör kontak): 15 ortak uçtur. 15-16 normalde kapalı, 15-18 normalde açık çalışır; röle çektiğinde 15-18 kapanır.

• 25-26-28 (ikinci kontak): Çift kontaklı modellerde ikinci enversör grubudur ve birinciyle aynı mantıkla numaralanır.

• B1 (tetik girişi): Bazı modellerde süreyi başlatan harici start sinyali bu uca bağlanır; merdiven otomatiği butonları tipik örnektir.

Küçük bir lamba grubu 15-18 kontağından doğrudan beslenebilir. Ancak yük büyüdüğünde doğru kurgu şudur: zaman rölesinin 15-18 kontağı kontaktör bobinini besler, yükü kontaktörün ana kontakları taşır. Bahçe aydınlatması örneğinde astronomik rölenin çıkışı 25 A’lik bir kontaktörü sürer; böylece rölenin 16 A’lik kontağı zorlanmaz.

Güvenlik notu: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Zaman rölesi montajı, pano kurulumu, yıldız-üçgen motor devreleri ve aydınlatma otomasyonu bağlantıları yetkili elektrik teknisyeni veya elektrik mühendisi tarafından, yürürlükteki yönetmeliklere uygun şekilde yapılmalıdır. Yetkisiz müdahale can ve mal güvenliği açısından risk taşır.

---

Zaman Rölesi Ayarlama Adımları

Zaman rölesi ayarlama işlemi analog ve dijital modellerde farklı ilerler; ancak mantık ortaktır: önce fonksiyon, sonra zaman aralığı, en son süre değeri seçilir. Ayara başlamadan önce ürünün teknik dokümanındaki fonksiyon diyagramlarını inceleyin; aynı kadran farklı modda bambaşka davranır.

Analog modellerde gövde üzerinde genellikle iki seçici bulunur. Birinci seçici zaman aralığını (örneğin saniye, dakika, saat) ve varsa fonksiyonu belirler; ikinci potansiyometre bu aralık içindeki çarpan değerini ayarlar. Örneğin aralık 0-60 saniyeye, potansiyometre 30 konumuna getirildiğinde gecikme 30 saniye olur.

Dijital ve astronomik modellerde ayar menü üzerinden yapılır ve sıra şöyledir:

• Saat ve tarih: Gerçek zamanlı saat kurulmadan hiçbir program doğru çalışmaz; ilk adım her zaman budur.

• Konum bilgisi: Astronomik modellerde bulunduğunuz ilin enlem ve boylam değeri girilir; birçok cihazda hazır şehir listesi vardır.

• Program adımları: Haftalık modellerde gün ve saat bazlı açma-kapama adımları, astronomik modellerde varsa ofset süreleri tanımlanır.

• Kontrol ve kilit: Program ekrandan doğrulanır; yetkisiz değişikliğe karşı pin veya tuş kilidi etkinleştirilir.

Ayar sonrasında devreyi bir tam çevrim boyunca gözlemleyin. Özellikle yıldız-üçgen uygulamasında geçiş süresinin motora uygunluğu, ilk kalkışta mutlaka yerinde doğrulanmalıdır.

---

Hangi Senaryoda Hangi Zaman Rölesi Seçilir?

Doğru tip seçimi, zamanlama ihtiyacının kaynağına bakılarak yapılır: süre mi, takvim mi, güneş mi? Aşağıdaki tablo sahada en sık karşılaşılan senaryoları doğrulanmış Entes modelleriyle eşleştirir.

Tip belirlendikten sonra üç teknik kriteri kontrol edin. Birincisi besleme gerilimidir; panodaki kumanda gerilimi ile rölenin A1-A2 aralığı örtüşmelidir. İkincisi kontak kapasitesi ve yükün cinsidir; LED sürücülü aydınlatma gruplarının kalkış akımı yüksektir ve çoğu durumda kontaktör kullanımını zorunlu kılar. Üçüncüsü program ve hafıza özellikleridir; kesinti sonrası programı koruyan pil veya rezerv, dijital modellerde vazgeçilmezdir.

---

Entes Zaman Rölesi Ürün Ailesi

Entes, 1980’den beri üretim yapan ve koruma-kontrol röleleri alanında Türkiye’nin önde gelen üreticilerinden biri olan yerli bir markadır. Zaman rölesi tarafında portföy; MCB serisi analog ve dijital röleler, EF-10 flaşör, SER-YU yıldız-üçgen rölesi, MCB-50 haftalık zaman saati ve DTR serisi astronomik rölelerden oluşur. Ürünler DIN ray montajlıdır ve standart pano kurgusuna doğrudan uyar.

Aynı panoda Entes’in şebeke analizörleri, kompanzasyon röleleri ve ölçü trafolarıyla bütünleşik çalışmak da mümkündür; ölçüm tarafının detayları için akım trafosu çeşitlerini ve bağlantısını anlattığımız rehbere bakabilirsiniz. Markanın tüm ürün gruplarını ve teknik yaklaşımını Entes marka sayfamızda topladık.

Antalya mağazamızda zaman rölesi seçiminde en sık duyduğumuz soru “fotosel mi astronomik mi” oluyor. Bakım istemeyen ve yanlış tetiklemeye kapalı bir kurulum isteyen müşterilerimizi son dönemde ağırlıklı olarak DTR serisi astronomik modellere yönlendiriyoruz.

Entes zaman röleleri ve diğer koruma-kontrol ürünlerinin güncel fiyatları için Entes 2026/2 fiyat listesini inceleyebilirsiniz.

---

Sonuç

Zaman rölesi, zamana bağlı her kumanda işinin temel yapı taşıdır; doğru seçim ise gecikmenin kaynağını doğru teşhis etmekle başlar. Süre bazlı işlerde düz veya ters tip, takvim bazlı işlerde dijital haftalık model, güneşe bağlı aydınlatmalarda astronomik röle doğru adrestir. Astronomik tip; sensörsüz yapısı, mevsim takibi ve bakım gerektirmeyen çalışmasıyla dış aydınlatmada fotoselin yerini hızla alıyor.

Bağlantıda iki kural her tip için geçerlidir: besleme A1-A2 uçlarına etiket gerilimiyle uygulanır ve büyük yükler rölenin kontağından değil, kontaktör üzerinden sürülür. Ayar sonrası devreyi bir tam çevrim izlemeden panoyu kapatmayın; özellikle yıldız-üçgen geçiş süresi yerinde doğrulanmalıdır. Kurulum ve devre tadilatını her durumda yetkili bir teknisyene yaptırın.

---

Kaynaklar

• ENTES Elektronik, Zaman Röleleri ürün sayfası: entes.com.tr

• ENTES Elektronik, Astronomik Zaman Röleleri ürün sayfası: entes.com.tr

• TS EN 61812-1 / IEC 61812-1, Zaman röleleri - Endüstriyel ve konut kullanımı için zaman röleleri standardı.